Wiele europejskich kinematografii w swojej historii przechodzi przez okres zwany „nową falą”, niektóre wcześniej a niektóre później. Tym razem przyjrzymy się jej w twórczości rumuńskich filmowców.
Zjawisko określane mianem rumuńskiej nowej fali należy do najciekawszych fenomenów współczesnego kina europejskiego. Choć jej pojawienie się nastąpiło stosunkowo niedawno, bo na początku XXI wieku, to jednak bardzo szybko spłynęło na nią międzynarodowe uznanie. Wyrazem tego były nagrody na najważniejszych festiwalach filmowych, w tym między innymi Złota Palma dla filmu 4 miesiące, 3 tygodnie i 2 dni w reżyserii Cristiana Mungiu. Rumuńska nowa fala nie jest jednak jednolitym ruchem w sensie programowym, nie posiada manifestu ani spójnej grupy twórców działających w ramach jednej instytucji. Jest raczej czymś na kształt wspólnoty estetycznej i tematycznej, która wyrosła z określonych doświadczeń historycznych oraz społecznych Rumunii po upadku komunistycznego reżimu Nicolae Ceaușescu. Kluczowym kontekstem dla zrozumienia tego nurtu jest właśnie transformacja ustrojowa w Rumunii po 1989 roku. Kino rumuńskie przez długi czas pozostawało na marginesie europejskiej produkcji filmowej, niezauważone przez szerszą grupę widzów, borykając się z ograniczeniami finansowymi, słabą promocją filmowych dzieł oraz brakiem infrastruktury. Paradoksalnie jednak te trudności przyczyniły się do wykształcenia bardzo charakterystycznego stylu – oszczędnego w przekazie, do bólu realistycznego i skupionego na codzienności. Twórcy nowej fali, tacy jak chociażby Cristian Mungiu, Cristi Puiu czy Corneliu Porumboiu, zaczęli tworzyć filmy, które odrzucały spektakularność na rzecz obserwacji zwykłego życia, często ukazanego w sposób dosyć surowy i pozbawiony upiększeń, bliższy bardziej kinu dokumentalnemu aniżeli fabularnemu.
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech rumuńskiej nowej fali jest jej estetyka realizmu. Filmy tego nurtu operują długimi ujęciami, statyczną kamerą oraz ograniczoną ingerencją montażową. Takie rozwiązania formalne sprawiają, że widz zostaje niejako zmuszony do cierpliwego obserwowania wydarzeń, które często wydają się banalne lub pozbawione dramaturgii. Przykładem może być film założycielski tego nurtu Śmierć pana Lăzărescu (2005) w reżyserii Cristi’ego Puiu, który niemal dokumentalnie śledzi losy starszego schorowanego mężczyzny przewożonego między kolejnymi szpitalami, gdzie zamiast udzielić mu pilnie potrzebnego zabiegu medycznego jest po prostu przerzucany do innych placówek, bo akurat tam może jakiś lekarz będzie miał czas, by się tym pacjentem zająć. Zamiast klasycznej narracji z wyraźnym punktem kulminacyjnym otrzymujemy tu zapis powolnego rozpadu – zarówno jednostki, jak i w tym przypadku postkomunistycznego systemu opieki zdrowotnej. Realizm ten jednak nie jest celem samym w sobie. Służy on przede wszystkim ukazaniu głębszych problemów społecznych i moralnych. Rumuńska nowa fala często podejmuje tematykę korupcji, biurokracji oraz dziedzictwa komunizmu nadal widocznego w niektórych sferach życia współcześnie. W chyba najbardziej znanym filmie rumuńskiej nowej fali, a mianowicie 4 miesiące, 3 tygodnie i 2 dni, Cristian Mungiu opowiada historię nielegalnej aborcji w czasach komunistycznej dyktatury. W produkcji ukazując jednocześnie wszechobecną atmosferę strachu i nieustannej kontroli, jaka panowała w społeczeństwie. Z kolei w 12:08 na wschód od Bukaresztu Corneliu Porumboiu analizuje pamięć o rewolucji 1989 roku, stawiając pytanie o to, czy rzeczywiście doszło do niej w danym miejscu, czy też jest ona jedynie konstruktem narracyjnym w świadomości społeczeństwa.
Ważnym elementem tych filmów jest również niejednoznaczność moralna. Bohaterowie rumuńskiej nowej fali rzadko są przedstawiani jako jednoznacznie pozytywni lub negatywni. Często w wyniku splotu okoliczności znajdują się w sytuacjach granicznych, w których muszą podejmować trudne decyzje, nie mając dobrego wyjścia, a balansując nad wyborem „mniejszego zła”. Ten aspekt zbliża omawiany nurt chociażby do tradycji kina moralnego niepokoju, znanego z polskiej kinematografii w latach 1976-1981. Różnica polega jednak na większym minimalizmie formalnym oraz rezygnacji z wyraźnego komentarza ideologicznego, gdyż twórcy rumuńscy raczej pokazują niż oceniają, pozostawiając ocenę widzom i ich interpretacjom. Nie bez znaczenia jest także sposób operowania czasem i przestrzenią. Akcja filmów często rozgrywa się w czasie rzeczywistym lub w jego pozornej ciągłości, co potęguje wrażenie autentyczności, często też mając przełożenie na długość metrażu. Przestrzenie są zwykle zamknięte, obskurne, klaustrofobiczne – mieszkania, szpitale, urzędy odzwierciedlają ograniczenia, w jakich funkcjonują bohaterowie. Taka organizacja świata przedstawionego niezwykle silnie wzmacnia poczucie stagnacji i braku perspektyw, będące jednym z kluczowych tematów nurtu. Rumuńska nowa fala podejmuje także refleksję nad samą naturą opowiadania. W filmach takich jak wspomniany już wcześniej 12:08 na wschód od Bukaresztu pojawia się ironiczny dystans wobec możliwości dotarcia do prawdy. Narracje bohaterów okazują się sprzeczne, a czasem wręcz absurdalne. W ten sposób kino to wpisuje się w szerszy kontekst postmodernistyczny, podważając stabilność znaczeń i jednoznaczność interpretacji.
Przechodząc do krótkiego podsumowania, rumuńska nowa fala to zjawisko, które redefiniuje współczesne kino realistyczne. Poprzez bardzo oszczędne środki wyrazu, skupienie na codzienności z niemalże dokumentalistyczną precyzją oraz głęboką refleksją moralną twórcy tego nurtu tworzą filmy wymagające i trudne w odbiorze, lecz niezwykle wartościowe. Ich znaczenie nie ogranicza się do kontekstu narodowego czy regionalnego, a wręcz przeciwnie, dotykają one uniwersalnych problemów związanych z ludzką kondycją, pamięcią i odpowiedzialnością. W kinematograficznym świecie zdominowanym przez widowiskowość i szybkie tempo narracji kino rumuńskiej nowej fali przypomina, że siła filmu może tkwić w ciszy, prostocie i uważnej obserwacji rzeczywistości z bardzo długimi, statystycznymi ujęciami łącznie.
Tekst: Alan Żak