Nie od dziś wiadomo, że szczury wzbudzają głównie emocje negatywne, począwszy od frustracji aż po lęk. Nic dziwnego – niechciani lokatorzy naszych piwnic nie robią pozytywnego pierwszego wrażenia i z pewnością nie zyskują przy bliższym poznaniu. Pośredniczą w końcu w przekazywaniu wszelkiego rodzaju chorób, przenoszą wściekliznę, potrafią być agresywne i nawet mogą ugryźć. Czy jest jednak coś, czym mogą nas inspirować te pozornie brudne i niesympatyczne zwierzęta?
Nie wszędzie budzą wstręt…
Jak mawiają: co kraj, to obyczaj. W Indiach szczury traktowane są w sposób, który znacznie odbiega od znanych nam europejskich standardów. Karni Mata Temple, czyli Świątynia Szczurów w Deshnok, to miejsce, gdzie żyje około 20 000 gryzoni i uznawane są tam za święte. Wynika to przede wszystkim z lokalnych wierzeń i tradycji. Hindusi wyznający reinkarnację sądzą, że kiedyś również mogą powrócić po śmierci na Ziemie w postaci szczura. Z tego względu dbają o nie, poją mlekiem i karmią. Jedzenie napoczęte przez tego gryzonia uznawane jest za pobłogosławione. Szczególnie cenne są przede wszystkim białe szczury. Uchodzą za wyjątkowo święte, a niektórzy uznają je za wcielenie samej bogini Karni Maty. Jeżeli któryś ze szczurów zostanie przypadkiem zabity przez odwiedzającego, musi on ufundować złoty posążek gryzonia. Dodatkowo: jak nakazują lokalne zwyczaje, na czas zwiedzania świątyni należy zdjąć obuwie.
Zaskakujące zdolności
Wbrew pozorom te małe stworzenia cechuje wiele intrygujących umiejętności. Muszę natomiast zawieść fanów Ratatuja – nie chodzi tutaj o zdolności kulinarne. Szczurzy mózg, choć rzecz jasna o znacznie mniejszych rozmiarach, jest budową znacznie zbliżony do ludzkiego. Szczury posiadają wyobraźnie i są w stanie współczuć. Potrafią się również uczyć od siebie nawzajem. Przykładowo – jeśli jakiś sposób żerowania w danym środowisku działa najlepiej, staje się on wówczas powszechny. W szczurzych stadach występuje też pewnego rodzaju hierarchia. Wiedza ta nie jest tajemna dla ludzi, którzy zawodowo zajmują się ich wytępianiem. Prowiant sprawdzają w pierwszej kolejności jednostki, które są słabe, schorowane lub stare. Jeśli wracają – to jednoznaczny sygnał dla reszty, że one również mogą zaspokoić głód, korzystając z tego samego źródła pokarmu. Wówczas posilają się najsilniejsze jednostki (przywódcy stada), a w następnej kolejności szczury o środkowej randze. Cóż, nim zdążą się zorientować, cała populacja zostaje w ten sposób zlikwidowana. Współcześnie stosuje się trutki, których efekty występują dopiero po kilku dniach lub tygodniach. Choć rozwiązanie to wydaje się dość przykre, wciąż jest bardziej humanitarne od dawnych metod, takich jak podawanie szczurom cementu, który, twardniejąc w przewodzie pokarmowym, doprowadzał zwierzę do powolnej śmierci głodowej. Ciekawostką jest to, że w początkowych próbach walki z plagami szczurów wykorzystywano również łasicie, które oswajano i szkolono w tym celu. Później obowiązek spadł na koty i częściowo psy.
Czy szczury są w stanie tworzyć odrębne cywilizacje w postaci miast?
Poza zdolnościami intelektualnymi szczury posiadają również świetne umiejętności adaptacyjne – są wszystkożerne i potrafią przetrwać w praktycznie każdych możliwych warunkach. Piwnice, kanały ściekowe, podziemne tunele, systemy kanalizacyjne, pustostany, stodoły, śmietniki, porty, lasy, brzegi rzek – to tylko niewiele przykładów miejsc, w których te gryzonie są w stanie się ulokować. Dzięki szybkiej zdolności reprodukcyjnej mogą natomiast w okamgnieniu zaludnić konkretne terytorium. Z tych względów szczególnie problematyczne staje się to, gdy żerują na przykład w magazynach żywnościowych. Temat szczurzych plag nie jest obcy również nowojorczykom. W 2024 roku liczbę gryzoni, bytujących głównie w śmieciach i produkowanych codziennie w dużych ilościach resztkach porzuconych przy ulicach, oszacowano na 3 miliony. Doniesienia sprzed kilku lat skłaniały się nawet ku teorii, zgodnie z którą szczurów w Nowym Jorku momentami mogło być nawet tyle samo co ludzi, jeśli nie więcej. Miasto próbuje walczyć z gryzoniami, wykorzystując przy tym środki antykoncepcyjne. Eksperymentalny program ma zmniejszyć ich populację nawet o 95 procent.
Ofiary brutalnych eksperymentów
Pod hasłem brutalnych eksperymentów nie kryją się tylko sensacyjne historie z mrocznych laboratoriów, ale realne zwierzęta, które przez dekady poświęcano w celach naukowych i badawczych. Jeden z najbardziej kontrowersyjnych testów na szczurach określano często mianem eksperymentu nad nadzieją. Gryzonie umieszczano w cylindrach z wodą, by sprawdzić jak długo będą walczyć o życie. Szczury, które nie miały szans na przetrwanie, poddawały się po 15 minutach. Te natomiast, które wyłowiono z wody, po czym wrzucono ponownie, potrafiły pływać nawet kilkadziesiąt godzin, nie tracąc nadziei na ratunek. Eksperyment ten stał się nawet sceną otwierającą w krótkometrażowym filmie dokumentalnym Andrzeja Czarneckiego Szczurołap. Podobnie jak cały film ukazujący wymierający zawód tytułowego szczurołapa, również scena początkowa, surowo i bez emocji przedstawiająca badanie, jest w stanie przekazać więcej niż słowa. Zostawia przestrzeń do refleksji, stwarzającą pole do indywidualnych interpretacji. Jedną z szeroko omawianych przez krytyków kwestii była alegoria polityczna w kontekście świeżych doświadczeń z czasów powstania filmu, związanych z drugą wojną światową i stanem wojennym. Wieloznaczność dokumentu może skłaniać jednak do znacznie szerszych interpretacji w kontekście granic moralności i etyki badań, praktyk wytępiania szczurów oraz współczesnego problemu testowania kosmetyków na zwierzętach. 8 października 2025 roku we Wrocławiu przed budynkiem SWPS stanął Pomnik Szczura Eksperymentalnego. Pod rzeźbą widnieje pamiątkowa tablica „dla Barnabusa” – kolejnego uczestnika przełomowych dla nauki eksperymentów, które przyniosło tragiczne skutki.
Podsumowując, historia szczurów wbrew pozorom to temat rzeka, który społecznie wzbudza różne emocję. Czy są one jedynie uosobieniem brudu i zagrożenia, czy może jednak cichymi towarzyszami od początków naszej cywilizacji? Trudno o jednoznaczną odpowiedź, ale jedno jest pewne – to niesamowicie intrygujący gatunek.
Źródła:
A. Czarnecki: Szczurołap.
J. Luberda: Nie krasnal, a szczur. Wrocław ma nowy, zaskakujący pomnik z ważnym przesłaniem. (https://wroclaw.eska.pl/nie-krasnal-a-szczur-wroclaw-ma-nowy-zaskakujacy-pomnik-z-waznym-przeslaniem-aa-mBuQ-TrGG-H3z3.html).
M. Białek: Świątynia Szczurów w Deshnok – niezwykła Świątynia Karni Maty w Indiach. (https://pakujplecak.pl/swiatynia-szczurow-w-deshnok-swiatynia-karni-maty-w-indiach).
W Nowym Jorku żyje ok. 3 mln szczurów. W 2026 roku ma być ich o 95 proc. mniej, dzięki antykoncepcji. JŁ (red.). (https://dziennik.com/w-nowym-jorku-zyje-ok-3-mln-szczurow-w-2026-roku-ma-byc-ich-o-95-proc-mniej-dzieki-antykoncepcji/).
Tekst: Julia Kisil